Rodzaj roślin Passiflora obejmuje około 500 gatunków. Gatunek znany z zastosowania w medycynie stanowi męczennica cielista (Passiflora incarnata L.). Jest to pnąca bylina występująca naturalnie w ciepłych i tropikalnych regionach Ameryki Południowej, Środkowej i Północnej [1, 2]. W Polsce męczennica cielista nazywana jest również kwiatem Męki Pańskiej. Nazwa Passiflora pochodzi od łacińskich słów passio – cierpienie oraz flos – kwiat. W 1569 roku hiszpański badacz Monardus przebywając w Peru, opisał roślinę stosowaną przez tamtejszych mieszkańców w leczeniu bezsenności i napięcia nerwowego. Zwrócił on szczególną uwagę na kwiaty tej rośliny, które przypominały koronę cierniową Chrystusa [2, 3].

Passiflora incarnata ma bogatą historię użycia w lecznictwie tradycyjnym Ameryki Północnej, sięgającą późnego okresu archaicznego (8000-2000 r. p.n.e.). Rdzenne plemiona Ameryki ceniły męczennicę cielistą głównie ze względu na jej właściwości uspokajające [3, 4]. Obecnie ziele męczennicy cielistej posiada swoje monografie w Farmakopei Europejskiej 11 i Farmakopei Polskiej XIII oraz monografie Komitetu ds. Produktów Leczniczych Roślinnych, będącego komitetem Europejskiej Agencji Leków (EMA), Europejskiego Naukowego Stowarzyszenia Fitoterapii (ESCOP) oraz Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) [3].

Z chemicznego punktu widzenia męczennica cielista zawiera kilka grup związków czynnych, takich jak: flawonoidy (apigenina, luteolina, kwercetyna, kemferol) oraz ich glikozydowe pochodne (m.in. witeksyna, orientyna, izoorientyna), antocyjany, kwasy fenolowe, alkaloidy β-karbolinowe (pochodne indolu), kwasy tłuszczowe, norizoprenoidy, lignany, triterpeny. Jedno doniesienie naukowe opublikowane w latach 80. ubiegłego wieku informowało o obecności w roślinie glikozydu cyjanogennego (gynokardyny) [3, 5, 6].

Aktywność farmakologiczna męczennicy cielistej stała się przedmiotem kilkunastu badań klinicznych, które dotyczyły głównie oceny działania uspokajającego i przeciwlękowego (anksjolitycznego) oraz wpływu na jakość snu. Najczęściej były to randomizowane, zaślepione badania z kontrolą placebo bądź lekiem porównawczym o uznanej skuteczności. W badaniach potwierdzono korzystny wpływ męczennicy cielistej na niektóre parametry snu. Wykazano również skuteczne działanie anksjolityczne, gdzie redukcja lęku u pacjentów przyjmujących męczennicę cielistą była analogiczna jak w przypadku syntetycznych leków z grupy benzodiazepin [3]. Aktualne doniesienia wskazują ponadto na skuteczność suchego wyciągu z ziela męczennicy cielistej jako leczenia wspomagającego w procesie odstawiania benzodiazepin u pacjentów z lękiem lub depresją, przy braku działań niepożądanych [7, 8]. W innym badaniu klinicznym potwierdzono działanie wspomagające męczennicy cielistej w leczeniu uzależnienia od opioidów [2]. Obiecujące wyniki uzyskano także w badaniu dotyczącym leczenia ADHD u dzieci. Terapia męczennicą cielistą miała porównywalną skuteczność do terapii referencyjnym metylofenidatem, a ponadto była lepiej tolerowana przez pacjentów [2].

Pomimo braku dokładnych danych toksykologicznych, przetwory z ziela męczennicy cielistej uznawane są za bezpieczne. Passiflora incarnata wykorzystywana jest w medycynie tradycyjnej od wielu lat i do tej pory nie odnotowano poważnych działań niepożądanych. W większości przeprowadzonych badań klinicznych pacjenci także nie zgłaszali działań ubocznych, bądź były one niewielkie. Nieznane są ponadto przypadki przedawkowania [3].

Bibliografia:

  1. Patel S, Mohamed Saleem T, Ravi V, Shrestha B, Verma N, Gauthaman K. Passiflora incarnata Linn: A phytopharmacological review. International Journal of Green Pharmacy. 2009;3(4):277.
  2. Jawna K, Mirowska-Guzel D, Widy-Tyszkiewicz E. Męczennica cielista (Passiflora incarnata L.) – roślina lecznicza o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym. Postępy Fitoterapii. 2014;4:252-258.
  3. Magiera A, Jagiełło M, Marchelak A. Męczennica cielista (Passiflora incarnata L.) jako element fitoterapii wybranych, wskazanych przez Europejską Agencję Leków, dolegliwości ośrodkowego układu nerwowego. Farmacja Polska. 2025;80(11):767–85.
  4. Miroddi M, Calapai G, Navarra M, Minciullo PL, Gangemi S. Passiflora incarnata L.: Ethnopharmacology, clinical application, safety and evaluation of clinical trials. Journal of Ethnopharmacology. 2013;150(3):791–804.
  5. Madavi SS, Chaudhary PH. Comprehensive review on Passiflora incarnata Linn. International Journal of Pharmacognosy and Pharmaceutical Sciences. 2024;6(1):12–21.
  6. Janda K, Wojtkowska K, Jakubczyk K, Antoniewicz J, Skonieczna-Żydecka K. Passiflora incarnata in Neuropsychiatric Disorders—A Systematic Review. Nutrients. 2020;12(12):3894.
  7. Carminati M, Tondello M, Zanardi R. Passiflora incarnata L., herba, in benzodiazepine tapering: long-term safety and efficacy in a real-world setting. Frontiers in Psychiatry. 2024;15:1471083.
  8. Zanardi R, Carminati M, Fazio V, Maccario M, Verri G, Colombo C. Add-On Treatment with Passiflora incarnata L., herba, during Benzodiazepine Tapering in Patients with Depression and Anxiety: A Real-World Study. Pharmaceuticals. 2023;16(3):426.